Aktywność zarobkowa może przybierać różne formy prawne – przede wszystkim, może mieć miejsce na podstawie umowy o pracę (zatrudnienie) lub umowy cywilnoprawnej (np. umowa zlecenia lub umowa o dzieło). Rozróżnienie jest o tyle istotne, że wiele uprawnień wynikających z kodeksu pracy i regulacji prawnych (np. prawo do urlopu) dotyczy tylko stosunku pracy, nie obejmuje ani umów cywilnoprawnych ani działalności gospodarczej. W konsekwencji, określenia „pracownik” oraz „pracodawca”, są stosowane w odniesieniu do stosunku pracy, a nie dotyczą innych form pracy zarobkowej.
Umowa o pracę
Została uregulowana w Kodeksie pracy. Jej istotą jest świadczenie przez pracownika pracy, za wynagrodzeniem, na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie określonym przez pracodawcę. Nie można zrzec się wynagrodzenia za pracę. Wynagrodzenie za pracę w pełnym wymiarze czasu pracy nie może być niższe niż minimalne wynagrodzenie, które jest ustalane na każdy rok (czasem zmienia się także w trakcie roku), zgodnie z przepisami prawa. Wynagrodzenie musi być wypłacane w pieniądzu, regularnie, nie rzadziej niż raz w miesiącu (chyba że umowę zawarto na krótszy okres czasu). Umowa o pracę z cudzoziemcem musi zostać zawarta w formie pisemnej. Umowa o pracę podlega obowiązkowi opłacania składek na ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe). Przepisy prawa przewidują szereg obowiązków i uprawnień dla każdej strony umowy o pracę, a w razie niezgodności z przepisami, postanowienia umowy o pracę niezgodne z przepisami, mniej korzystne dla pracownika, są z mocy prawa nieważne. Przepisy prawa regulują m.in.: czas pracy, sposoby i okresy wypowiedzenia umowy; urlopy i czas wolny od pracy; obowiązki stron w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.
Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222).
Ustawa z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (t.j. z 2020 r. poz. 2207, z 2023 r. poz. 1667).
Umowy cywilnoprawne
Powszechną podstawą prawną zarobkowania są umowy cywilnoprawne (przede wszystkim – umowa zlecenia i umowa o dzieło). Ich funkcje oraz konstrukcja prawna odróżniają je od umowy o pracę. Zostały uregulowane w kodeksie cywilnym. Ich zawarcie nie zawsze pociąga za sobą konieczność opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Przy umowach zlecenia nie ma obowiązku opłacania składki chorobowej, a jeśli ta sama osoba pracuje jednocześnie na podstawie umowy zlecenia i umowy o pracę z co najmniej minimalnym wynagrodzeniem, to od umowy zlecenia nie odprowadza składek, natomiast w przypadku umowy o dzieło nie ma w ogóle obowiązku odprowadzania składek. Powoduje to wyższe dochody osób związanych takimi umowami, ale jednocześnie, brak objęcia systemem ubezpieczeń społecznych – osoby te nie mają prawa do świadczeń – odpowiednio – chorobowych, wypadkowych, rentowych czy emerytalnych. Z uwagi na brak zabezpieczenia socjalnego oraz brak uprawnień pracowniczych (takich jak przykładowo prawo do urlopu, rozmaite uprawnienia związane z rodzicielstwem czy niepełnosprawnością, ochrona przed rozwiązaniem stosunku pracy w przypadku ciąży czy w wieku przedemerytalnym), umowy cywilnoprawne bywają krytykowane. Jednocześnie, stale zgłaszane są postulaty zmian w zakresie oskładkowania tych umów.
Umowa zlecenie
Jest umową cywilnoprawną, uregulowaną w kodeksie cywilnym. W odróżnieniu od umowy o dzieło, zlecenie jest tzw. umową starannego działania. Oznacza to, że przyjmujący zlecenie nie odpowiada za osiągnięcie określonego rezultatu, ale za staranne wykonywanie zleconych mu czynności. Przykładowo, osoba udzielająca na podstawie umowy zlecenia lekcji gry na instrumencie, nie odpowiada za to, czy uczeń nauczy się grać, ale odpowiada za terminowe przeprowadzanie lekcji, ich staranne przygotowanie. W zakresie wykonywania umowy przyjmujący zlecenie (czasem nazywany zleceniobiorcą, wykonawcą), zachowuje większą elastyczność niż pracownik – miejsce, czas czy sposób wykonania zlecenia nie są wyznaczane jednostronnie przez Zleceniodawcę.
Podstawa prawna:
Art. 734-751 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1061, 1237)
Umowa o dzieło
Jest umową cywilnoprawną, uregulowaną w kodeksie cywilnym. Na jej podstawie przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania dzieła, a zamawiający – do zapłaty wynagrodzenia. W odróżnieniu od umowy zlecenia, umowa o dzieło jest tzw. umową rezultatu, co oznacza, że jej istotą jest wykonanie jakiegoś skonkretyzowanego dzieła materialnego lub niematerialnego – może to być np. uszycie sukni, pomalowanie pokoju, zaprojektowanie platformy internetowej czy wygłoszenie referatu.
Co do zasady umowa o dzieło nie podlega obowiązkowi zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne, co oznacza z jednej strony, wyższe wynagrodzenie netto dla przyjmującego zamówienie, ale z drugiej – brak zabezpieczenia chorobowego, zdrowotnego, wypadkowego i emerytalnego. Składki są odprowadzane, jeśli umowa o dzieło zostaje zawarta z własnym pracodawcą.
Podstawa prawna:
Art. 627- 646 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1061, 1237)
Informacje aktualne na dzień: .
Zespół redakcyjny portalu dokłada wszelkich starań, aby prezentowane treści były zgodne z przepisami prawa, aktualne (na dzień publikacji, wskazany na każdej podstronie) i przydatne dla użytkowników. Zastrzegamy, że treści zamieszczone w portalu mają charakter wyłącznie informacyjny i jedynie ogólnie przedstawiają istotę poruszanych zagadnień. Nie stanowią porad czy opinii prawnych w indywidualnych sprawach i nie powinny być jedyną podstawą decyzji w kwestii rozwiązania konkretnych problemów prawnych. W celu uzyskania indywidualnej pomocy prawnej niezbędne jest zasięgnięcie porady u wykwalifikowanych podmiotów.