შემოსავლიან საქმიანობას შეიძლება ქონდეს სხვადასხვა სამართლებრივი ფორმა – პირველ რიგში, ეს შეიძლება განხორციელდეს შრომითი ხელშეკრულების (დასაქმების) საფუძველზე, სამოქალაქო სამართლის ხელშეკრულების (მაგ. სამანდატო ხელშეკრულების ან კონკრეტული სამუშაოს შესრულების ხელშეკრულების) საფუძველზე. განსხვავება მნიშვნელოვანია, რადგან შრომის კოდექსითა და სამართლებრივი რეგულაციებით გათვალისწინებული მრავალი უფლება (მაგ. შვებულების უფლება) ეხება მხოლოდ შრომით ურთიერთობას, ის არ მოიცავს არც სამოქალაქო სამართლის ხელშეკრულებებს და არც სამეწარმეო საქმიანობას. შესაბამისად, ტერმინები “დასაქმებული” და “დამსაქმებელი” გამოიყენება შრომითი ურთიერთობის აღსანიშნავად და არ ეხება მომგებიანი დასაქმების სხვა ფორმებს.
შრომითი ხელშეკრულება
რეგულირდება შრომის კოდექსით. მისი არსია დასაქმებულის მიერ, ანაზღაურების მიზნით, დამსაქმებლისათვის, მისი ხელმძღვანელობით და მის მიერ განსაზღვრულ ადგილსა და დროს სამუშაოს შესრულება. ანაზღაურების გაუქმება შეუძლებელია. სრულ განაკვეთზე მუშაობის ანაზღაურება არ შეიძლება იყოს მინიმალურ ხელფასზე დაბალი, რომელიც კანონის შესაბამისად დგინდება ყოველ წელს (ზოგჯერ ის ასევე იცვლება წლის განმავლობაში). ანაზღაურება გადახდილი უნდა იყოს ნაღდი ფულით, რეგულარულად, მინიმუმ თვეში ერთხელ (გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ხელშეკრულება უფრო მოკლე ვადით არის დადებული). ხელშეკრულება უნდა დაიდოს წერილობით, ან, სულ მცირე, მისი ძირითადი პირობები წერილობით უნდა დაადასტუროს დამსაქმებელმა. უცხოელთან შრომითი ხელშეკრულება უნდა დაიდოს წერილობით. შრომითი ხელშეკრულება ექვემდებარება სოციალური უზრუნველყოფის შენატანების (პენსიის, ინვალიდობის, ავადმყოფობის და უბედური შემთხვევის) გადახდის ვალდებულებას. კანონი ითვალისწინებს შრომითი ხელშეკრულების თითოეული მხარის მთელ რიგ ვალდებულებებსა და უფლებებს, ხოლო დებულებების შეუსრულებლობის შემთხვევაში კანონით ძალადაკარგულია შრომითი ხელშეკრულება, რომლიც არ შეესაბამებს დებულებებს და ნაკლებად ხელსაყრელია დასაქმებულისთვის. სამართლებრივი დებულებები არეგულირებს, მათ შორის: სამუშაო დროს, ხელშეკრულების შეწყვეტის მეთოდებს და პერიოდებს; შვებულებას და უქმე დღეებს; მხარეთა ვალდებულებებს შრომის ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების სფეროში.
სამართლებრივი საფუძვლები:
1974 წლის 26 ივნისის კანონი – შრომის კოდექსი (კონსოლიდ. ტექსტი: საქართველოს კანონმდებლობა 2023 წლის, პოზიცია 1465, და 2024 წლის, პოზიციები 878, 1222).
2002 წლის 10 ოქტომბრის კანონი მინიმალური ხელფასის შესახებ (კონსოლიდ. ტექსტი: საქართველოს კანონმდებლობა 2020 წლის, პოზიცია 2207, და 2023 წლის, პოზიცია 1667).
სამოქალაქო სამართლის ხელშეკრულებები
შემოსავლის მიღების საერთო სამართლებრივი საფუძველია სამოქალაქო სამართლის ხელშეკრულებები (პირველ რიგში – სამანდატო ხელშეკრულება და კონკრეტული სამუშაოს შესრულების ხელშეკრულება). მათი ფუნქციები და სამართლებრივი სტრუქტურა განასხვავებს მათ შრომითი ხელშეკრულებისგან. ისინი რეგულირდება სამოქალაქო კოდექსით. მათი დადება ყოველთვის არ გულისხმობს სოციალური უზრუნველყოფის შენატანების გადახდის აუცილებლობას. სამანდატო ხელშეკრულებების შემთხვევაში არ არსებობს ავადმყოფობის გადასახადის გადახდის ვალდებულება, ხოლო თუ ერთი და იგივე პირი ერთდროულად მუშაობს სამანდატო ხელშეკრულების და შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზე, მინიმალურ ანაზღაურებაზე, მაშინ, იგი არ იხდის შენატანებს სამანდატო ხელშეკრულებით, ხოლო კონკრეტული სამუშაოს შესრულების ხელშეკრულების შემთხვევაში საერთოდ არ არსებობს შენატანების გადახდის ვალდებულება. ასეთი ხელშეკრულებით მუშაობა იწვევს უფრო მაღალ შემოსავლებს, მაგრამ ამავე დროს, მათ არ ფარავს სოციალური დაზღვევის სისტემა – ამ ადამიანებს შესაბამისად არ აქვთ ავადმყოფობის, უბედური შემთხვევის, ინვალიდობის ან საპენსიო შეღავათების უფლება. სოციალური უზრუნველყოფის არარსებობისა და დასაქმებულთა უფლებების არარსებობის გამო (ისეთის, როგორიცაა შვებულების უფლება, მშობლობასთან ან ინვალიდობასთან დაკავშირებული სხვადასხვა უფლებები, ორსულობის ან საპენსიო ასაკის გამო დასაქმების შეწყვეტისგან დაცვა), აკრიტიკებენ სამოქალაქო სამართლის ხელშეკრულებებს. ამავდროულად, მუდმივად წარედგინება მოთხოვნები ამ ხელშეკრულებებში შენატანების მოცულობის ცვლილების შესახებ.
სამანდატო ხელშეკრულება
ეს არის სამოქალაქო სამართლის ხელშეკრულება, რომელიც რეგულირდება სამოქალაქო კოდექსით. კონკრეტული სამუშაოს შესრულების ხელშეკრულებისგან განსხვავებით, ეს არის ე.წ. გულმოდგინე მოქმედების ხელშეკრულება. ეს ნიშნავს, რომ შემსრულებელი პასუხისმგებელია არა კონკრეტული შედეგის მიღწევაზე, არამედ მისთვის მინდობილი საქმიანობის ზედმიწევნით შესრულებაზე. მაგალითად, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული დაკვრის გაკვეთილების ჩამტარებელი პირი არ არის პასუხისმგებელი იმაზე, სწავლობს თუ არა მოსწავლე დაკვრას, არამედ პასუხისმგებელია გაკვეთილების დროულად ჩატარებაზე, და მათ საგულდაგულოდ მომზადებაზე. ხელშეკრულების შესრულების ფარგლებში, შემსრულებელი (ე.წ. კონტრაქტორი, დავალების მიმღები) უფრო მეტად მოქნილია, ვიდრე თანამშრომელი – შეკვეთის შესრულების ადგილი, დრო ან მეთოდი არ განისაზღვრება ცალმხრივად მხოლოდ შემკვეთის მიერ.
სამართლებრივი საფუძვლები:
1964 წლის 23 აპრილის სამოქალაქო კოდექსის მუხ. 734-751 (2024 წ. საკ.მაც. პუნქ. 1061, 1237)
ხელშეკრულება კონკრეტული სამუშაოს შესრულებაზე
ეს არის სამოქალაქო სამართლის ხელშეკრულება, რომელიც რეგულირდება სამოქალაქო კოდექსით. აღნიშნულის საფუძველზე, შემსრულებელი იღებს ვალდებულებას შეასრულოს სამუშაო, ხოლო დამკვეთი მხარე – გადაიხადოს ანაზღაურება. სამანდატო ხელშეკრულებისგან განსხვავებით, კონკრეტული სამუშაოს შესრულების ხელშეკრულება არის ე.წ. შედეგის ხელშეკრულება, რაც ნიშნავს იმას, რომ მისი არსი არის რაიმე კონკრეტული მატერიალური ან არამატერიალური სამუშაოს შესრულება – ეს შეიძლება იყოს, მაგალითად, კაბის კერვა, ოთახის შეღებვა, ონლაინ პლატფორმის შექმნა ან რეფერატის მომზადება.
როგორც წესი, კონკრეტული სამუშაოს შესრულების ხელშეკრულება არ ექვემდებარება სოციალური უზრუნველყოფის შენატანების გადახდის ვალდებულებას, რაც გულისხმობს, ერთი მხრივ, კონტრაქტორისთვის უფრო მაღალ წმინდა ანაზღაურებას, მაგრამ, მეორე მხრივ, – არ არსებობს ავადმყოფობის, ჯანმრთელობის, უბედური შემთხვევის და საპენსიო დაზღვევა. შენატანების გადახდა ხდება, თუ კონკრეტული სამუშაო ხელშეკრულება დადებულია საკუთარ დამსაქმებელთან.
სამართლებრივი საფუძვლები:
1964 წლის 23 აპრილის სამოქალაქო კოდექსის მუხ. 627-646 (2023 წ. საკ.მაც. პუნქ. 1061, 1237)
ინფორმაცია მიმდინარე თარიღის მდგომარეობით: .
პორტალის სარედაქციო ჯგუფი ზრუნავს, რომ წარმოდგენილი შინაარსი შეესაბამებოდეს კანონს, იყოს განახლებული (გამოქვეყნების თარიღისთვის, რომელიც მითითებულია თითოეულ ქვეგვერდზე) და სასარგებლო მომხმარებლებისთვის. გაფრთხილებთ, რომ პორტალზე განთავსებული კონტენტი მხოლოდ და მხოლოდ ზოგადად წარმოაჩენს წამოჭრილი საკითხების არსს. ის არ წარმოადგენენ რჩევებს ან სამართლებრივ მოსაზრებებს და არ უნდა წარმოადგენდეს კონკრეტული სამართლებრივი პრობლემების გადაჭრის შესახებ გადაწყვეტილებების ერთადერთ საფუძველს. ინდივიდუალური იურიდიული დახმარების მისაღებად აუცილებელია კონსულტაციის მიღება კვალიფიციურ სუბიექტებისგან.