Regulacje opisane poniżej mają zastosowanie do stosunku pracy, ale nie obowiązują w przypadku wykonywania umów cywilnoprawnych (takich jak umowa zlecenia czy umowa o dzieło).
Uwaga: W umowach cywilnoprawnych można uregulować dni wolne i urlopy zgodnie z wolą stron, ale jeśli strony tych kwestii nie uregulują, to nie obowiązują przepisy kodeksu pracy.
Czas pracy
Podstawowy czas pracy w Polsce wynosi 8 godzin dziennie i przeciętnie 40 godzin tygodniowo. Przepisy dopuszczają różne systemy i rozkłady czasu pracy – dopuszczalna jest praca przez 12 godzin na dobę, a w niektórych sytuacjach –16 godzin (dozór urządzeń lub pozostawanie w pogotowiu do pracy), albo nawet 24 godziny (ochrona osób, pilnowanie mienia, straż pożarna i służby ratownicze). Dopuszczalny jest także przerywany system czasu pracy oraz system zadaniowego czasu pracy.
Podstawa prawna:
Art. 129-131, art. 135-150 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222)
Praca w godzinach nadliczbowych jest dopuszczalna. Za pracę w godzinach nadliczbowych przysługuje dodatkowe wynagrodzenie albo dodatkowy czas wolny od pracy. Przepisy regulują również pracę w nocy oraz w dni wolne od pracy.
Podstawa prawna:
Art. 131, 151-15112 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222)
Niektóre kategorie pracowników (np. rodzice małych dzieci) mają prawo, na swój wniosek, pracować w wybranym systemie czasu pracy.
Przepisy przewidują szczególne regulacje w zakresie czasu pracy dla pewnych kategorii pracowników (przykładowo: pracownicy młodociani, niepełnosprawni, kobiety w ciąży).
Podstawa prawna:
Art. 1421, art. 148, art. 2002 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222);
Art. 15-16 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych ( t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 44, 858, 1089, 1165, 1494).
Okresy odpoczynku
Co do zasady pracownikowi przysługuje 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku w ciągu doby oraz minimalnie 35 godzin nieprzerwalnego odpoczynku tygodniowo (w niektórych sytuacjach – minimalnie 24 godziny).
Pracownicy mają prawo do przerw, wliczanych do czasu pracy, których ilość zależy od czasu pracy w danym dniu. Jeśli pracownik pracuje minimum 6 godzin w danym dniu, ma prawo do jednej przerwy, trwającej 15 minut, jeśli czas pracy przekracza 9 godzin pracy – są to dwie przerwy po 15 minut każda, a jeśli przekracza 16 godzin – są to trzy 15- minutowe przerwy.
Podstawa prawna:
Art.132-134 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222);
Prawo do dodatkowej przerwy (15 minut) przysługuje osobom niepełnosprawnym w stopniu umiarkowanym lub znacznym, natomiast matki karmiące, które pracują minimum 4 godziny dziennie, mają prawo do dwóch półgodzinnych przerw wliczanych do czasu pracy (lub 45 minutowych, jeśli karmią więcej niż jedno dziecko).
Podstawa prawna:
Niepełnosprawni: art. 17 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych ( t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 44, 858, 1089, 1165, 1494).
Matki karmiące: art. 187 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222)
Urlopy pracownicze
Przysługują pracownikom (czyli osobom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę). Wyróżniamy różne rodzaje urlopów i zwolnień od pracy, z których większość ma charakter płatny i wlicza się do stażu pracy. Przepisy prawa określają, które urlopy i zwolnienia są bezpłatne i nie wliczają się do stażu pracy.
Wymiar płatnego urlopu wypoczynkowego może wynosić 20 dni (dla pracownika ze stażem pracy poniżej 10 lat) lub 26 dni (dla pracownika zatrudnionego przynajmniej 10 lat). Prawa do urlopu nie można się zrzec.
Do okresu pracy zalicza się pracownikowi czas nauki w szkole oraz okresy poprzedniego zatrudnienia, także za granicą.
Jeżeli pracownik został zatrudniony w trakcie roku kalendarzowego, to przysługuje mu 1/12 urlopu za każdy przepracowany miesiąc.
Jeżeli pracownik pracuje w niepełnym wymiarze czasu pracy, to przysługuje mu urlop w wymiarze proporcjonalnym do jego wymiaru czasu pracy. Niepełne dni urlopu zaokrągla się w górę do jednego dnia.
Przysługujący w danym roku urlop powinien być udzielony zgodnie z planem urlopów, może być udzielony w całości lub podzielony na części (z których przynajmniej jedna część powinna zapewnić pracownikowi nieprzerwany 14-dniowy wypoczynek).
Urlop niewykorzystany w danym roku kalendarzowym może być wykorzystany do końca września następnego roku. W razie niewykorzystania przysługującego urlopu w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy pracownikowi przysługuje ekwiwalent pieniężny.
Podstawa prawna:
Art. 152-1741, ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222).
Urlop na żądanie
Część przysługującego pracownikowi urlopu, w wymiarze do 4 dni w ciągu roku kalendarzowego może być udzielona na żądanie pracownika, zgłoszone najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu. Oznacza to, że pracownik nie musi wcześniej uzgadniać z pracodawcą tego urlopu, może go wykorzystać np. w razie nieprzewidzianej potrzeby.
Podstawa prawna:
Art. 1672 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222).
Urlopy okolicznościowe
W ważnych sprawach życiowych, takich jak własny ślub, narodziny dziecka albo śmierć osoby bliskiej, pracownikowi przysługują dodatkowe dni urlopu. Okoliczność stanowiąca podstawę takiego urlopu musi zostać udokumentowana. Przepisy prawa pracy przewidują także inne zwolnienia od pracy (np. w przypadku oddawania krwi, obowiązkowego stawiennictwa przed sądem lub organem publicznym).
Szczegółowe regulacje zawiera Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (D.U z 2014, poz. 1632).
Urlopy szkoleniowe
Jeśli pracownik podnosi swoje kwalifikacje zawodowe z inicjatywy lub za zgodą pracodawcy, to przysługuje mu na ten cel urlop szkoleniowy w wymiarze określonym w Kodeksie pracy.
Podstawa prawna:
Art. 1031 -1032 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222).
Urlopy bezpłatne
Na pisemny wniosek pracownika pracodawca może udzielić pracownikowi bezpłatnego urlopu. Taki urlop nie wlicza się do stażu pracy.
Podstawa prawna:
Art. 174 i 1741 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222).
Urlop opiekuńczy
Przysługuje w wymiarze 5 dni w roku, w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia osobie będącej członkiem rodziny lub zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym, która wymaga opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych.
Podstawa prawna:
Art. 1731-1733 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222).
Urlopy związane z rodzicielstwem
Przepisy kodeksu pracy przewidują także specjalne urlopy związane z rodzicielstwem, które zostały opisane poniżej.
Urlop macierzyński
Wynosi od 20 tygodni (przy urodzeniu jednego dziecka) do 37 tygodni (przy urodzeniu pięciorga i więcej dzieci przy jednym porodzie). Udziela się go w pełnych tygodniach. Matka musi wykorzystać minimum 14 tygodni po porodzie, a resztę może wykorzystać ojciec.
W szczególnych przypadkach – np. choroba, śmierć matki dziecka, porzucenie dziecka przez matkę, ojciec lub inny członek najbliższej rodziny dziecka może wykorzystać większą część urlopu macierzyńskiego.
Podstawa prawna:
Art. 180 – 182 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222).
Urlop ojcowski
Ojcu przysługuje dodatkowo 2 tygodnie urlopu ojcowskiego, które może wykorzystać w pierwszych 12 miesiącach życia dziecka. Może być wykorzystany w całości albo w dwóch częściach, z których każda trwa tydzień.
Podstawa prawna:
Art. 1823 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222).
Urlop rodzicielski
Pracownikom – rodzicom przysługuje urlop rodzicielski w łącznym wymiarze 41 tygodni albo 43 tygodni (w zależności od liczby urodzonych przy jednym porodzie dzieci). W przypadku ciężkiej choroby lub upośledzenia dziecka urlop jest dłuższy.
Łączny wymiar urlopu rodzice mogą podzielić między siebie, z tym że każde z rodziców ma wyłączne prawo do wykorzystania 9 tygodni urlopu rodzicielskiego. Urlop rodzicielski jest udzielany jednorazowo albo nie więcej niż w 5 częściach nie później niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 rok życia.
Podstawa prawna:
Art. 1821 a ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222).
Urlop wychowawczy
Przysługuje pracownikom zatrudnionym co najmniej 6 miesięcy, w wymiarze do 36 miesięcy, do wykorzystania przez oboje rodziców (z tym, że każde z rodziców ma wyłączne prawo do 1 miesiąca tego urlopu). Urlop trzeba wykorzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 rok życia.
Z powodu stanu zdrowia dziecka potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności, jeżeli dziecko wymaga osobistej opieki pracownika, może być udzielony dodatkowy urlop wychowawczy w wymiarze do 36 miesięcy (na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez dziecko 18 roku życia).
Urlop wychowawczy jest bezpłatny.
Podstawa prawna:
Art. 186 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465, z 2024 r. poz. 878, 1222).
Informacje aktualne na dzień: .
Zespół redakcyjny portalu dokłada wszelkich starań, aby prezentowane treści były zgodne z przepisami prawa, aktualne (na dzień publikacji, wskazany na każdej podstronie) i przydatne dla użytkowników. Zastrzegamy, że treści zamieszczone w portalu mają charakter wyłącznie informacyjny i jedynie ogólnie przedstawiają istotę poruszanych zagadnień. Nie stanowią porad czy opinii prawnych w indywidualnych sprawach i nie powinny być jedyną podstawą decyzji w kwestii rozwiązania konkretnych problemów prawnych. W celu uzyskania indywidualnej pomocy prawnej niezbędne jest zasięgnięcie porady u wykwalifikowanych podmiotów.